Nền hành chính công trong kỷ nguyên số không đơn giản là sự trang bị hệ thống máy tính và số hoá dữ liệu, quy trình ban hành văn bản, quy trình ra quyết định… trong quá trình chuyển đổi số; mà là sự nâng cấp toàn diện “hệ điều hành” và tư duy quản trị: chuyển từ nền hành chính mang nặng tính quan liêu, mệnh lệnh sang nền hành chính phục vụ, kiến tạo phát triển, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm trong thời kỳ công nghệ số vì con người.
1. Hành chính công thời đại số
Một số đặc trưng cốt lõi của nền hành chính công thời kỳ số hoá làm nên sự khác biệt so với mô hình hành chính công truyền thống, đó là:
Chính phủ số: Chính phủ thông minh vận hành trên nền tảng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo. Từ Chính phủ điện tử đến Chính phủ số trong kỷ nguyên số là một bước phát triển vượt bậc, đồng thời xoá nhoà ranh giới, thu hẹp khoảng cách giữa chính quyền và công dân, giữa người phục vụ và người được phục vụ. Việc ứng dụng các nền tảng số, trí tuệ nhân tạo hỗ trợ thủ tục hành chính tạo điều kiện thuận lợi cho người dân mở rộng quyền được tiếp cận các dịch vụ hành chính công, với thông tin minh bạch; thủ tục đơn giản và được cá nhân hoá, chất lượng dịch vụ công thiết yếu được cung cấp tốt hơn, nhanh hơn và đáng tin cậy hơn.
Bên cạnh đó, ở chiều tương tác ngược lại, khi các ý kiến góp ý chính sách của người dân, với sự hỗ trợ của ứng dụng công nghệ và các thiết bị thông minh, dễ dàng được gửi thẳng đến cá nhân, cơ quan chức năng có thẩm quyền, người dân sẽ thực hiện tốt hơn vai trò người giám sát, và hơn nữa, có thể chủ động tham gia với vai trò đồng kiến tạo chính sách (co-creation of policy).
Quản trị dựa trên dữ liệu (Data-driven Governance): Đối với nền hành chính công truyền thống trước đây, không phải là các quyết định điều hành không dựa trên dữ liệu phân tích, thống kê. Nhưng do sự hạn chế về công nghệ, quá trình này thường có độ trễ lớn, việc phân tích dựa trên kinh nghiệm, đòi hỏi sự tham gia của nhiều người, qua nhiều khâu và thời gian kéo dài. Hiện nay, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo đã trở thành công cụ sắc bén, ưu thế công nghệ vượt trội, hỗ trợ nhanh chóng mọi quyết sách của Chính phủ và hệ thống cơ quan hành chính từ trung ương đến địa phương.
Dịch vụ công số, liên thông, minh bạch: Nền dịch vụ công số hoá với ưu thế vượt trội, người dân được đặt ở vị trí trung tâm, chỉ cần “cung cấp thông tin một lần”, dữ liệu người dùng sẽ được kết nối liên thông các cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, đất đai, cư trú, bảo hiểm…, để tự động chia sẻ, phân tích thông tin chéo, hỗ trợ khai thác tự động, sử dụng đơn giản… trong hệ thống cơ quan hành chính, phục vụ và tối đa hoá lợi ích cho cộng đồng.
Như vây, nền hành chính công thời đại số hiệu lực, hiệu quả sẽ góp phần tối ưu hóa nguồn lực công, tăng sự minh bạch, trách nhiệm giải trình, giảm thiểu tham nhũng, vượt qua các rào cản vật lý để hướng tới sự phục vụ, kiến tạo phát triển liên tục và bền vững.
2. Hành chính số: Những khó khăn, thách thức
Không thể phủ nhận chuyển đổi số thành công sẽ mang lại hiệu quả rất tích cực. Nhưng chính trong quá trình đó lại chứa đựng, phát sinh những rào cản, thách thức đòi hỏi phải được giải quyết đồng bộ, kịp thời:
An toàn thông tin và quyền riêng tư
Việc số hoá và tập trung hóa dữ liệu, nếu không được bảo vệ nghiêm ngặt, cũng đồng thời phải đối mặt với nguy cơ các cuộc tấn công mạng làm rò rỉ dữ liệu cá nhân, tổ chức hay gây gián đoạn, thậm chí làm tê liệt hạ tầng công nghệ thông tin và hoạt động của hệ thống cơ quan hành chính nhà nước.
Hành lang pháp lý và hạ tầng công nghệ chậm đổi mới
Quy trình xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật nếu chậm điều chỉnh để mở rộng, khơi thông hành lang pháp lý cho các giao dịch điện tử, tài sản số, cơ chế chia sẻ, liên thông và bảo mật dữ liệu… trong hệ thống hành chính số hoá sẽ khó tương thích và phù hợp với tốc độ phát triển của công nghệ. Việc đổi mới, nâng cấp hạ tầng công nghệ cũng đòi hỏi mức đầu tư nguồn lực công rất lớn để có thể phát triển các ứng dụng dùng riêng hoặc duy trì phí dịch vụ, bản quyền công nghệ, xây dựng và phát triển nguồn nhân lực vận hành.
Bất bình đẳng số
Một trong những vấn đề gây nhiều lo ngại của quá trình chuyển đổi số là nguy cơ tạo ra một bộ phận không nhỏ những người yếu thế về “công nghệ” bị gạt ra bên lề xã hội số. Thu hẹp khoảng cách số (digital divide) trong nền kinh tế số, xã hội số để giảm bất bình đẳng số đối với những người dân chưa thực sự được trang bị đầy đủ để trở thành “công dân số” là một tiến trình đầy thách thức, đòi hỏi nhiều thời gian và nguồn lực.
Lực cản từ chính bên trong bộ máy
Quá trình mà nền hành chính công truyền thống chuyển đổi sang nền hành chính số sẽ gặp phải những lực cản vô hình, nhưng có thể gây ra những hiệu ứng tiêu cực từ chính một số cán bộ, công chức, viên chức bị tác động, ảnh hưởng đến lợi ích, chức vụ, quyền hạn; hoặc còn hạn chế về năng lực, không theo kịp quá trình ứng dụng công nghệ thông minh; hoặc lạm dụng khai thác và dần phụ thuộc vào trí tuệ nhân tạo một cách tiêu cực dẫn đến suy giảm chất lượng, hiệu quả trong hoạt động công vụ và nghề nghiệp…
3. Giải pháp
Để xây dựng thành công nền nền hành chính số, phục vụ và kiến tạo phát triển, cần có những giải pháp đột phá, có thể lựa chọn là:
Ưu tiên thúc đẩy quản trị số và thể chế số
Tập trung vào các biện pháp cụ thể, kịp thời xây dựng, ban hành, hoàn thiện khung chính sách, pháp luật, điều chỉnh phương thức tổ chức hoạt động, tinh gọn bộ máy… đáp ứng yêu cầu của quá trình chuyển đổi số toàn diện, bảo mật dữ liệu cá nhân và làm rõ trách nhiệm trong việc khai thác, sử dụng dữ liệu quốc gia…
Đầu tư vào con người
Đội ngũ tinh gọn, hoạt động hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả cần đáp ứng yêu cầu cao về năng lực số, kỹ năng số, khả năng hiểu và làm chủ việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào công việc; Xây dựng nền văn hoá công vụ số, cần có những tinh chỉnh kịp thời để bảo vệ và phát triển các giá trị đạo đức công vụ phù hợp, thích ứng với nền hành chính số.
Kết luận
Công nghệ số, dữ liệu số, AI… phải trở thành công cụ hữu ích để hỗ trợ đặc lực cho hệ thống hành chính phục vụ tốt hơn cho con người. Không phải công nghệ, mà con người, cả trong và ngoài hệ thống hành chính, là yếu tố quyết định sự thành công của quá trình chuyển đổi số. Bởi lẽ, đích tới của tiến trình này là một nền hành chính số hiện đại, minh bạch, trách nhiệm giải trình, kiến tạo phát triển, để phục vụ tốt cộng đồng và những công dân số trong xã hội số. Nền hành chính số vì dân.
Nguyễn Anh Phương
Gợi ý trích dẫn:
Nguyễn Anh Phương 2026, Hành chính công phục vụ, kiến tạo phát triển trong kỷ nguyên số, https://chinhsach.vn/hanh-chinh-cong-phuc-vu-kien-tao-phat-trien-trong-ky-nguyen-so/
Leave a Reply