Xây dựng chính sách, pháp luật
Quy trình xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật (trong bài viết này chỉ giới hạn văn bản quy phạm pháp luật của Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội) được quy định trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 đã có sự phân định, tách bạch rõ ràng giữa quy trình xây dựng chính sách với quy trình soạn thảo dự án luật, nghị quyết. Vì vậy, khi mà quy trình xây dựng chính sách đã chính thức được luật hoá, thì khi nói đến khái niệm quy trình lập pháp (thường được nhắc đến trong khoa học pháp lý, hay quy trình xây dựng luật hoặc quy trình làm luật) cũng có thể/và nên được hiểu mở rộng, là bao gồm cả quy trình xây dựng chính sách trong các dự án luật; hoặc có thể hiểu quy trình lập pháp tương đương với cách gọi quy trình xây dựng chính sách, pháp luật, phù hợp với thực tiễn ở nước ta.
Kết luận số 09-KL/TW ngày 10/3/2026 của Bộ Chính trị về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, có yêu cầu “gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật,… xây dựng cơ chế đánh giá văn bản quy phạm pháp luật sau ban hành”; và chỉ đạo các cơ quan chức năng nghiên cứu, xây dựng Chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới và sửa đổi, bổ sung Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, trình Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 2 năm 2026, có hiệu lực từ ngày 01/3/2027.
Bài viết này sẽ góp ý kiến tiếp tục điều chỉnh quy trình xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật.
1. Quy trình xây dựng chính sách, pháp luật lý thuyết
Một quy trình chính sách, pháp luật tương đối đầy đủ theo lý thuyết chung có thể bao gồm các giai đoạn chính như sau:
(1) Thiết lập chương trình nghị sự;
(2) Xây dựng chính sách, pháp luật;
(3) Thông qua chính sách, pháp luật;
(4) Thực thi chính sách, pháp luật;
(5) Đánh giá chính sách, pháp luật.
2. Quy trình xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025
Dưới đây, tác giả sẽ tóm tắt quy trình xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025, được chia thành 5 giai đoạn chính. Trong mỗi giai đoạn này lại có các bước nhỏ hơn. Cụ thể như sau:
(I) Xây dựng Định hướng lập pháp nhiệm kỳ và Chương trình lập pháp hằng năm của Quốc hội
Trong giai đoạn này, việc xây dựng Định hướng lập pháp nhiệm kỳ của Quốc hội (Điều 23) và Chương trình lập pháp hằng năm của Quốc hội (Điều 24) cũng có thể hiểu chính là một trong những yêu cầu quan trọng nhất để thiết lập chương trình nghị sự chính thức của Quốc hội, hay có thể gọi là giai đoạn Thiết lập chương trình nghị sự
(II) Xây dựng chính sách
Sau khi thiết lập chương trình nghị sự, quy trình chính sách sẽ tiếp tục với giai đoạn Xây dựng chính sách. Quy trình xây dựng chính sách lại bao gồm nhiều bước nhỏ hơn. Nội dung này đã được tác giả viết nhiều trên chinhsach.vn (có thể xem ở đây). Theo Luật Ban hành văn bản pháp luật năm 2025 cũng nêu rõ các trường hợp thực hiện quy trình xây dựng chính sách trước khi soạn thảo (Điều 27), và bao gồm các bước sau đây:
(i) Xác định chính sách (Điều 28):
a) Vấn đề cần giải quyết, nguyên nhân của từng vấn đề;
b) Mục tiêu cần đạt được khi giải quyết các vấn đề;
c) Các giải pháp để giải quyết từng vấn đề;
d) Đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của chính sách, nhóm đối tượng chịu trách nhiệm thực hiện chính sách;
đ) Giải pháp tối ưu được lựa chọn.
(ii) Đánh giá tác động của chính sách (Điều 29)
Nội dung đánh giá tác động của chính sách bao gồm:
a) Tác động đối với hệ thống pháp luật;
b) Tác động về kinh tế – xã hội;
c) Tác động về giới (nếu có);
d) Tác động của thủ tục hành chính (nếu có).
(iii) Lấy ý kiến, tham vấn chính sách (Điều 30)
(iv) Thẩm định chính sách (Điều 31)
(v) Thông qua chính sách (Điều 32)
Như vậy, giai đoạn Xây dựng chính sách theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 đã có những quy định phù hợp, tương thích và tương đối đầy đủ so với giai đoạn Xây dựng chính sách trong một quy trình chính sách lý thuyết nói chung, đặc biệt là các nội dung xác định chính sách và đánh giá tác động của chính sách chính là những yêu cầu về thực hiện phân tích chính sách, đánh giá chính sách để lựa chọn được phương án chính sách tối ưu.
(III) Soạn thảo luật, nghị quyết
Trong giai đoạn này có các bước nhỏ là:
(i) Soạn thảo luật, nghị quyết (Điều 33);
(ii) Thẩm định dự án luật, nghị quyết do Chính phủ trình (Điều 34) hoặc Cho ý kiến đối với dự án luật, nghị quyết không do Chính phủ trình (Điều 35).
(iii) Xem xét, quyết định việc trình dự án luật, nghị quyết (Điều 36).
(IV) Thẩm tra, Thông qua, Công bố luật, nghị quyết (từ Điều 37 đến Điều 43)
(V) Tổ chức thi hành văn bản quy phạm pháp luật Chương (VII)
Như vậy, về cơ bản đây đã là một quy trình xây dựng, ban hành chính sách, pháp luật tương đối hoàn chỉnh theo trình tự thời gian và giai đoạn, từ thiết lập chương trình nghị sự đến xây dựng chính sách, soạn thảo, thông qua văn bản quy phạm pháp luật, và sau cùng là thi hành văn bản quy phạm pháp luật.
Mặc dù vậy, trong quá trình tổ chức thi hành, Luật có quy định về trách nhiệm giám sát, kiểm tra, xử lý văn bản quy phạm pháp luật (Điều 62, Điều 63) nhưng thực chất đây không phải là một giai đoạn Đánh giá chính sách, pháp luật hay đánh giá hiệu quả thi hành văn bản quy phạm pháp luật.
Theo Luật Hoạt động giám của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025 thì “giám sát văn bản quy phạm pháp luật là việc chủ thể giám sát… thực hiện giám sát về tính hợp hiến, tính hợp pháp, tính thống nhất của văn bản quy phạm pháp luật trong hệ thống pháp luật; tính kịp thời, đầy đủ và việc tuân thủ về thẩm quyền, hình thức, trình tự, thủ tục ban hành văn bản quy phạm pháp luật”. Có thể thấy, thẩm quyền giám sát văn bản quy phạm pháp luật không phải là đánh giá văn bản quy phạm pháp luật sau ban hành.
3. Khuyến nghị
Về vai trò, mục đích của giai đoạn Đánh giá chính sách, và phân biệt với đánh giá tác động của chính sách ở giai đoạn Xây dựng chính sách, tác giả đã có nhiều bài viết trên chinhsach.vn (có thể xem dưới đây).
Vì vậy, sau đây sẽ là tóm tắt quy trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật hiện hành theo Luật năm 2025, và đối chiếu với quy trình khuyến nghị bổ sung giai đoạn Đánh giá chính sách, pháp luật:
|
Quy trình xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành (Luật Ban hành VBQPPL 2025) |
Quy trình xây dựng chính sách, pháp luật (khuyến nghị tham khảo) |
| I. Thiết lập Chương trình nghị sự
(Định hướng lập pháp nhiệm kỳ của Quốc hội và Chương trình lập pháp hằng năm của Quốc hội) |
I. Thiết lập Chương trình nghị sự
|
| II. Xây dựng chính sách | II. Xây dựng chính sách |
| III. Soạn thảo | III. Soạn thảo |
| (IV) Thẩm tra, Thông qua, Công bố luật, nghị quyết | (IV) Thẩm tra, Thông qua, Công bố luật, nghị quyết |
| V. Tổ chức thi hành văn bản quy phạm pháp luật | V. Tổ chức thi hành văn bản quy phạm pháp luật |
| VI. Đánh giá chính sách, pháp luật |
Điều cần lưu ý, là cơ quan được giao thẩm quyền Đánh giá chính sách, pháp luật sau ban hành cần phải đáp ứng được nhiều tiêu chí, trong đó có tiêu chí quan trọng về bảo đảm tính khách quan, minh bạch, công bằng, và tránh xung đột lợi ích.
Nguyễn Anh Phương
Gợi ý trích dẫn:
Nguyễn Anh Phương 2026, Góp ý sửa đổi Quy trình xây dựng chính sách, pháp luật, https://chinhsach.vn/gop-y-sua-doi-quy-trinh-xay-dung-chinh-sach-phap-luat/, truy cập ngày…
Leave a Reply