“Chính sách là tập hợp các giải pháp cụ thể của Nhà nước để giải quyết một hoặc một số vấn đề của thực tiễn nhằm đạt được mục tiêu nhất định, phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng” – theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025. Điều cần lưu ý ở đây, là Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 định nghĩa khái niệm chính sách có phạm vi giới hạn là “các giải pháp cụ thể của Nhà nước”, hoặc cũng có thể hiểu là chính sách của Nhà nước.
“Đánh giá tác động của chính sách là việc phân tích, dự báo khả năng ảnh hưởng của từng giải pháp nhằm lựa chọn phương án tối ưu, phù hợp với mục tiêu của chính sách” (Điều 3 – Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025). Kết quả, hay sản phẩm của việc đánh giá tác động là lựa chọn được phương án chính sách tối ưu.
Theo quy định tại Điều 27 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025, các trường hợp thực hiện quy trình xây dựng chính sách là:
“1. Cơ quan trình có trách nhiệm tổ chức thực hiện quy trình xây dựng chính sách trước khi soạn thảo trong các trường hợp xây dựng văn bản quy phạm pháp luật sau đây:
a) Luật, pháp lệnh mới; luật, pháp lệnh thay thế các luật, pháp lệnh hiện hành;
b) Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của luật có nội dung hạn chế quyền con người, quyền công dân theo quy định của Hiến pháp;
c) Nghị quyết thí điểm của Quốc hội.
Đối với dự án luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh của Ủy ban Thường vụ Quốc hội không thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này thì cơ quan trình không phải thực hiện quy trình xây dựng chính sách nhưng phải nêu rõ tác động của chính sách trong bản thuyết minh quy phạm hóa chính sách”.
Điều 28 của Luật năm 2025 khẳng định, nội dung từng chính sách phải cụ thể, rõ ràng, bao gồm:
“a) Vấn đề cần giải quyết, nguyên nhân của từng vấn đề;
b) Mục tiêu cần đạt được khi giải quyết các vấn đề;
c) Các giải pháp để giải quyết từng vấn đề;
d) Đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của chính sách, nhóm đối tượng chịu trách nhiệm thực hiện chính sách;
đ) Giải pháp tối ưu được lựa chọn”.
Có thể nhận thấy, điều luật này yêu cầu xác định chính sách với từng nội dung cụ thể, cũng phù hợp với quy trình lý thuyết về các bước thực hiện việc đánh giá chính sách, có thể bao gồm các bước chính như sau:
(1) Xác định vấn đề (Problem Definition);
(2) Xác định mục tiêu (Yêu cầu mục tiêu phải cụ thể và có thể đo lường được.
(3) Xây dựng các phương án thay thế/giải pháp (Lưu ý nên có phương án giữ nguyên hiện trạng/không tác động để làm kịch bản cơ sở. Đồng thời đưa ra các giải pháp thay thế…)
(4) Phân tích, đánh giá tác động: (phương pháp định tính và định lượng…)
(5) Tham vấn và lựa chọn chính sách.
Trên cơ sở đó, nội dung đánh giá tác động của chính sách (theo Điều 29 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025), rất quan trọng, sẽ bao gồm:
1) Tác động đối với hệ thống pháp luật
Nội dung này được đánh giá trên cơ sở phân tích về tính hợp hiến, tính hợp pháp, tính thống nhất với hệ thống pháp luật của chính sách; tính tương thích với các điều ước quốc tế có liên quan mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên.
2) Tác động về kinh tế – xã hội
Nội dung này được đánh giá trên cơ sở phân tích, dự báo chi phí, lợi ích, tác động tích cực, tiêu cực về một hoặc một số nội dung liên quan đến sản xuất, kinh doanh, việc làm, dân tộc, tôn giáo, văn hóa, y tế, giáo dục, môi trường, quốc phòng, an ninh, phân quyền, phân cấp, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, các vấn đề khác có liên quan đến kinh tế – xã hội.
3) Tác động về giới (nếu có)
Nội dung này được đánh giá trên cơ sở phân tích về cơ hội, điều kiện, năng lực thực hiện và thụ hưởng các quyền, lợi ích của mỗi giới.
4) Tác động của thủ tục hành chính (nếu có)
Nội dung này được đánh giá trên cơ sở phân tích về sự cần thiết của thủ tục hành chính để thực hiện chính sách.
Thêm một điều cần lưu ý là, trong Báo cáo đánh giá tác động của chính sách, với mỗi chính sách được đề xuất, cá nhân/cơ quan lập báo cáo cần đưa ra các phương án thay thế/giải pháp chính sách, trong đó, mỗi giải pháp đều cần có các đánh giá tác động đối với hệ thống pháp luật, về kinh tế – xã hội, về giới (nếu có), và về thủ tục hành chính (nếu có). Đối với giải pháp tối ưu được lựa chọn, cần phải nêu rõ lý do vì sao có lựa chọn này.
Bên cạnh đó, pháp luật cũng quy định cụ thể việc đánh giá tác động của chính sách thực hiện theo phương pháp kết hợp định lượng và định tính; trong đó ưu tiên sử dụng phương pháp định lượng. (Xây dựng chính sách dựa trên bằng chứng).
Thông tin được sử dụng khi xây dựng Báo cáo đánh giá tác động của chính sách phải bảo đảm chính xác, trung thực và ghi rõ nguồn thông tin.
Như vậy, có thể thấy các quy định của Luật đã hướng đến xây dựng quy trình đánh giá tác động chính sách mang tính thực chất, vừa là một quy trình pháp lý, vừa có vai trò như một công cụ tư duy sắc bén, hỗ trợ hiệu quả cho các chuyên viên của Văn phòng Chính phủ, các bộ ngành, Văn phòng Quốc hội, các vụ chuyên môn phục vụ các Uỷ ban của Quốc hội… trong quá trình tham gia vào các công đoạn của quá trình xây dựng nội dung chính sách, Báo cáo đánh giá tác động của chính sách, tham vấn chính sách, thẩm định, thông qua chính sách trong các dự án luật…
Nguyễn Anh Phương
Leave a Reply